Opóźniony rozwój mowy

Mówienie, to budowanie wypowiedzi słownej. Polega na wytwarzaniu treści myślowych i przekazywaniu ich odbiorcy za pomocą odpowiednich ruchów narządów mownych. Proces mówienia obejmuje czynności dokonujące się w mózgu i czynności obwodowych narządów mownych.

Rozwój mowy jest przede wszystkim warunkowany genetycznie, ale zależy też od warunków społecznych, kontaktu ze środowiskiem, z innymi mówiącymi ludźmi.

W rozwoju mowy istotna jest rola trzech grup czynników: biologicznych, psychologicznych i społecznych. Kształtowanie się mowy dziecka ma związek z jego rozwojem społeczno – emocjonalnym. Częste werbalne kontakty dziecka z otoczeniem przyspieszają ten rozwój, doskonalą wymowę, wzbogacają słownictwo, uczą prawidłowego stosowania zasad gramatycznych, właściwego posługiwania się melodią, akcentem i rytmem wypowiedzi.

Rozwój mowy jest procesem zindywidualizowanym i nie przebiega identycznie u wszystkich dzieci.

Najogólniej można wyróżnić cztery okresy rozwoju mowy dziecka:

1. Okres melodii (0-1 roku życia) – rozpoczyna się wraz z przyjściem dziecka na świat, które głośno krzyczy. W tym okresie noworodek komunikuje się z otoczeniem za pomocą płaczu. Płacz spełnia funkcję ćwiczeń oddechowych – krótki wdech i dłuższy wydech. Około 2-3 miesiąca życia pojawia się głużenie, które jest odruchem bezwarunkowym, stanowi trening narządów artykulacyjnych. Pojawiają się głoski gardłowe – k, g, h. Głużenie występuje u wszystkich dzieci, nawet z ciężkimi wadami słuchu. W drugim półroczu pojawia się gaworzenie, które polega na powtarzaniu i naśladowaniu dźwięków mowy. Jest to już czynność zamierzona. Głużenie i gaworzenie są potwierdzeniem zmian rozwojowych, które dokonują się w mózgu.

2. Okres wyrazu (1-2 roku życia) – zaczyna używać większości samogłosek, wymawia też wiele spółgłosek (p, b, m., t, d, n, k. l). Upraszcza grupy spółgłoskowe, głoski trudniejsze zastępuje łatwiejszymi. Coraz więcej rozumie z komunikatów przekazywanych przez otoczenie. Dużą rolę odgrywają w tym czasie wyrazy dźwiękonaśladowcze. Pod koniec tego okresu dziecko wymawia około 300 słów.

3. Okres zdania (2-3 roku życia) – dziecko wymawia wszystkie samogłoski oraz spółgłoski (p, b, m., ł, w, f, ś, ź, ć, dź, ń, j, k, g, ki, gi, h, t, d, n, l). Pod koniec tego okresu mogą się pojawić głoski syczące (s, z, c, dz). Często trudniejsze głoski dziecko zastępuje łatwiejszymi do wymówienia. Zniekształcenia głosek mogą wynikać ze słabej jeszcze sprawności narządów artykulacyjnych. Słownik dziecka wzbogaca się do około 1000 słów. Dziecko buduje w tym okresie proste zdania i używa niektórych zaimków, potrafi mówić o sobie „ja”.

4. Okres swoistej mowy dziecięcej (3-7 roku życia) – w tym okresie dziecko potrafi już prowadzić swobodne rozmowy. Częstym zjawiskiem jest przestawianie głosek, a nawet całych sylab. W wymowie utrwalają się głoski syczące, szumiące i pojawia się głoska r. Pod koniec okresu swoistej mowy dziecięcej wszystkie głoski języka polskiego powinny być opanowane, a mowa dziecka w pełni zrozumiała dla otoczenia.

Warto wspomnieć jeszcze o okresie „zerowym”, zwanym też etapem przygotowawczym lub wstępnym. Obejmuje on przedział od 3 do 9 miesiąca życia płodowego. W tym czasie wykształcają się narządy mowne. Czteromiesięczny płód odczuwa rytm balansu podczas chodu matki, a siedmiomiesięczny bicie serca matki, a w ostatnich miesiącach przed urodzeniem płód zaczyna reagować na bodźce akustyczne.

Powyższy schemat jest dużym uproszczeniem, jednak dla celów dydaktycznych jest to konieczne. Odstępstwa od niego mogą być liczne i różnorakie. Najkrócej mówiąc: gaworzenie powinno się pojawić w 6 miesiącu życia, pojedyncze słowa w pierwsze urodziny, proste zdanie w drugie urodziny, zdanie rozwinięte w trzecie urodziny, a w czwarte urodziny dziecko powinno opowiedzieć krótką bajkę. Opóźnienia w pojawianiu się poszczególnych stadiów rozwoju nie powinny przekraczać 6 miesięcy. Natomiast, gdy dziecko ma 3 lata, a wypowiada tylko kilka słów to należy się skonsultować z foniatrą, laryngologiem i logopedą, gdyż może to świadczyć o opóźnionym rozwoju mowy.

Możemy wyróżnić:

1. prosty opóźniony rozwój mowy, zwany też samoistnym opóźnieniem rozwoju mowy – występuje z różnych, nie zawsze wyjaśnionych przyczyn. Może być uwarunkowany dziedzicznie lub być następstwem zaniedbań wychowawczych i wpływu środowiska. W końcowej fazie rozwojowej mowa zwykle osiąga swój prawidłowy poziom. Okres fizjologicznej niemoty może trwać do 3. roku życia, zasób słów jest ubogi, występują liczne zaburzenia artykulacji, dłuższe wyrazy są redukowane do dwóch, trzech sylab. Przyczyną może być: opóźniony proces mielinizacji włókien nerwowych (typu ruchowego) narządów artykulacyjnych, brak odpowiedniej stymulacji werbalnej, trudności poznawcze i emocjonalne. W diagnozowaniu należy wyróżnić niedosłuch, upośledzenie umysłowe, uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, zaburzenia emocjonalne;

2. niesamoistny opóźniony rozwój mowy, towarzyszący: głuchocie, niedosłuchowi, zaburzeniom wzroku, upośledzeniu umysłowemu, zaburzeniom psychicznym, uszkodzeniom ośrodkowego układu nerwowego (np. uszkodzenia korowych ośrodków mowy – dysfazja, uszkodzenia układu pozapiramidowego – mózgowe porażenie dziecięce, minimalne dysfunkcje mózgowe), jąkaniu;

3. opóźniony rozwój mowy czynnej – charakteryzuje się opóźnionym rozwojem artykulacji, przy prawidłowym rozumieniu mowy i sprawnych ruchowo mięśniach artykulacyjnych. Dziecko potrafi wymówić w izolacji prawie wszystkie głoski, czasem też sylaby, jednak nie potrafi złożyć ich w słowo i wypowiedzieć w należytym tempie. Poziom umysłowy dzieci z opóźnionym rozwojem mowy czynnej jest zgodny z wiekiem. Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy czynnej słyszą dobrze i prawidłowo wykonują słowne polecenia, mówią mało lub wcale. W następstwie ORM u dzieci tych występują trudności w nauce czytania i pisania.

Dla prawidłowej diagnozy ORM ważny jest nie tylko moment pojawienia się pierwszych słów w mowie dziecka, lecz także przedział czasowy pomiędzy poszczególnymi etapami rozwoju mowy.

Najczęściej poważne opóźnienia rozwoju mowy mają podłoże organiczne, wynikające z mikrouszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego, które powstały pod wpływem biologicznych czynników patogennych, działających w okresie płodowych i okołoporodowym. Zdarza się też, że jest ono następstwem zaniedbań pedagogicznych. Zaniedbania środowiskowe lub brak prawidłowych wzorców mowy również może być przyczyną opóźnionego rozwoju mowy u dzieci. Bardzo ważna jest emocjonalna więź z matką. W przypadku braku miłości i czerpanej z niej chęci kontaktu fizycznego (przytulanie, całowanie) pojawia się niechęć do gaworzenia, które jest przejawem zadowolenia i radości z obcowania z bliską osobą. Dziecko zawsze słucha z zaciekawieniem – wtedy chęć do mówienia jest duża, a rozwój mowy ułatwiony. Jednak nie zawsze w sposób jednoznaczny można określić przyczyny opóźnienia rozwoju mowy.

Do przyczyn opóźnień rozwoju mowy można zaliczyć:

1. uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego:

• uszkodzenia struktur korowych (ośrodków, obszarów mowy w mózgu) powstałe przed zakończeniem rozwoju mowy,
• uszkodzenia układu pozapiramidowego (zaburzenia oddechowe, fonacyjne, nosowanie naprzemienne, głos nieczysty, ochrypły, zaburzenia tempa mowy),
• minimalna dysfunkcja mózgowa (lekkie uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego w okresie płodowym bądź we wczesnym dzieciństwie),
• zaburzenia metabolizmu (fenyloketonuria, histydynemia–zmieniona przemiana materii wywiera blokujące działanie na rozwój komórek nerwowych, uszkadzając podłoże, na którym w przyszłości powinna rozwinąć się mowa),
• napady padaczkowe (niedotlenienie mózgu ma niszczący wpływ na ośrodkowy układ nerwowy);

2. uszkodzenia obwodowego narządu mowy:

• wady narządów głosowo–artykulacyjnych (rozszczep wargi i podniebienia),
• uszkodzenia mięśniowo-nerwowe (porażenie uszkadza nerwy czaszkowe);

3. uszkodzenia narządu słuchu;

4. niedorozwój umysłowy;

5. słuchoniemota lub agnozja akustyczna;

6. autyzm dziecięcy;

7. zaburzenia wzroku (według E. Diling-Ostrowskiej dziecko nie tylko wykorzystuje słuch, ale i wzrok, naśladując ułożenie i ruchy narządów artykulacyjnych osób, które do niego mówią).

Jeżeli dziecko źle wymawia określoną głoskę, nie należy zmuszać do powtarzania po 10 razy wyrazów zawierających tę głoskę, gdyż to tylko utrwala złą wymowę. Dziecko nie przygotowane pod względem artykulacyjnym, niedostatecznie różnicujące słuchowo dźwięki mowy, zmuszane do artykulacji zbyt trudnych głosek, często zaczyna je zniekształcać. Nie można też przerywać dziecku czy kończyć za niego wypowiedzi. Pomocne jest powtarzanie wyrazów dźwiękonaśladowczych, opowiadanie, nazywanie przedmiotów na obrazkach.

Literatura:
Balejko Antoni: Jak usuwać wady wymowy, Białystok 1994,

Jastrzębowska Grażyna: Podstawy logopedii dla studentów logopedii, pedagogiki, psychologii, filologii, Opole 1996, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego,

Michalak-Widera Iwona, Węsierska Katarzyna: Aby nasze dzieci mówiły pięknie...,Katowice 2001, Wydawnictwo „Unikat-2”,

Minczakiewicz Elżbieta Maria: Mowa-Rozwój-Zaburzenia-Terapia, Kraków 1997, Wydawnictwo Naukowe WSP,

Skorek Ewa Małgorzata: Z logopedią na ty, Kraków 2004, Wydawnictwo „Impuls”,

Stecko Elżbieta: Zaburzenia mowy dzieci. Wczesne rozpoznawanie i postępowanie logopedyczne, Warszawa 2001, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego,

Styczek Irena: Logopedia, Warszawa 1979, PWN,

Zaleski Tomasz: Opóźnienia w rozwoju mowy, Warszawa 2002, Wydawnictwo Lekarskie PZWL .